Parion Antik Kenti | Ondan Sonra

Yolda

Kuş Cenneti'nden sonra Bandırma'dan geçtim. Bandırma'ya geldiğinizi iki şeyden anlarsınız: tırlar (büyük bir sanayi ve liman kenti) ve tavuk fabrikalarının kokusu. Çoğu insanın midesi bulanır ama benim çocukluğum bu yollarda geçtiği için bağışıklık geliştirdim; bana tanıdık bir his veriyor. Bandırmalıların Balıkesirspor maçları gibi bir derdi de var, ama o başka bir yazının konusu. Bandırma, Kapıdağ Yarımadası'nın anakarayla buluştuğu yerde doğal bir koy ve liman; Roma döneminde adı Panormos olması gerekiyor, hemen kuzeyinde de Kyzikos Antik Kenti var.

Sonra Kemer köyüne, Parion'a vardım. Kazı alanında çekim yapmanın kesinlikle yasak olduğunu, kazı başkanı Vedat Keleş Hoca'dan izin alınması gerektiğini ekipten öğrendim. Yani aklımdaki "orada çalışan birinden kentin tarihini dinleyip çekeyim" planı olmadı; o yüzden videoda alandan çok az görüntü var ve aşağıdakiler benim sonradan toparladıklarım.

Orada anlattığım özet şuydu: Kentin kuruluşu MÖ 709 civarına dayanıyor. Adı, Paros adasından gelen kolonistlerin kurduğu için Parios adlı mitolojik bir kişiden geliyor deniyor; Troya Prensi Paris'le bağlantılı olabileceğine dair farklı görüşler de var. Kent, Çanakkale Boğazı ile Marmara arasındaki deniz yollarını denetleyebilen bir konumda; Pers egemenliğine girmiş, İskender'in zaferinden sonra Yunan dünyasının parçası olmuş, Bergama Krallığı'na bağlanmış, ardından Roma yönetiminde koloni statüsü kazanmış. İlk kapsamlı yüzey araştırmalarını Prof. Dr. Cevat Başaran yapmış, sistematik kazılar 2005'te Güney Nekropolü'nde başlamış; 2015'ten itibaren Vedat Keleş devralmış ve kazı Ondokuz Mayıs Üniversitesi'nin öncülüğünde sürüyor. Stratigrafik inceleme, mimari çizim, fotoğraflama, mezarlardan çıkan insan kalıntılarının analizi ve yapıların konservasyonu birlikte yürütülüyor.

En önemli bölümler: farklı dönemlere ait lahitlerin, taş sandık ve gömme mezarların bulunduğu Güney Nekropolü; kabartmalı süslemeleriyle Roma tiyatrosu; Roma hamamı; aşağıda agora ve dükkanlar. En dikkat çekici buluntulardan biri de 2005'te Güney Nekropolü'nde bulunan, MÖ 4. yüzyılın ikinci yarısına ait bronz bir amfora: üzerinde Dionysos törenine dans eden satir ve bakkhante figürleri, kulpların altında Eros figürleri ve gümüş ayrıntılar var. Son yıllarda bilinen limanın dışında ikinci, daha küçük bir liman bulunmuş; kazı ekibi bunun Roma döneminde askeri amaçla kullanılmış olabileceğini düşünüyor.

Bilmeye değer

Kuruluş ve tarih. Parion, Biga'nın Kemer köyünde (Bodrum Burnu), Propontis'in (Marmara) Anadolu yakasında. Ondokuz Mayıs Üniversitesi'nin kazı sayfasına göre kuruluş MÖ 709 civarında "olabilir"; kolonistler Miletos, Erythrai ve Paros'tan gelmiş. Kaynaklarda kentin yaşı için farklı değerler (yaklaşık 2600-3000 yıl) geçiyor. Roma döneminde kent, Julius Caesar zamanında Colonia Iulia Pariana adıyla koloni olmuş. İki limanı varmış ve Ephesos'ta bulunan bir yazıta dayanarak bir gümrük istasyonu olduğu söyleniyor.

Kazı. Cevat Başaran 1999-2002 arasında yüzey araştırması yapmış; 2004'te Çanakkale Arkeoloji Müzesi Güney Nekropolü'nde kurtarma kazısı gerçekleştirmiş; sistematik kazı 2005'te Başaran başkanlığında başlamış. 2015'ten beri kazı başkanı Prof. Dr. Vedat Keleş (OMÜ).

Yapılar. Odeon MS 135-150 arasına, Roma hamamı (thermae) MS 2. yüzyılın ikinci yarısına tarihleniyor; odeonda 2020'de bir belediye meclisi toplantısı yapılmış. Ben "Roma tiyatrosu MS 2. yüzyılın ikinci yarısı" demiştim; bir ayrım gerekiyor: yayımlanmış bir çalışmaya göre tiyatronun yapımı Vespasianus döneminde (MS 69-79) başlamış, Commodus döneminde (180-192) gladyatör gösterileri için değiştirilmiş; 2. yüzyıl daha çok odeon ve hamam için geçerli. Bu bilgi tek makaleye dayanıyor. Agora sektörü ise büyük ölçüde açılmamış; "araştırılıyor" demek daha doğru.

Güney Nekropolü. MÖ 4. yüzyıldan MS 2. yüzyıla uzanan mezar alanı; 2005 sezonunda 68 mezar bulunmuş.

Bronz amfora. Başaran, Keleş ve Çelikbaş'ın 2021 tarihli "Parion Bronz Amphora Situlası" kitabına konu olan eser; Eros betimleri ve Dionysos alayı unsurları taşıyor. Buluntuların Çanakkale müzelerinde sergilendiği belirtiliyor.

İkinci liman. Temmuz 2024'te su altı kazısında bulunmuş. Kuzeyde, güney ticaret limanından küçük, içi derenin alüvyonuyla dolmuş; kazı başkanı askeri liman olabileceğini söylüyor. 2025'te Osmanlı seramikleri ve olası tersane izleri de bulunmuş; bu ayrı bir bulgu.

Emin olamadıklarım

Amforanın Troya Müzesi'nde sergilendiğini söylemiştim; müze ve kazı ekibiyle teyit edemediğim için kesin yazmıyorum.
Parion'un İskender'le ilişkisi için bir kaynak bulamadım.
Kentin taşlarının sonraki dönemde bir savunma duvarında kullanıldığını söylemiştim; bunu kaynaklarla teyit edemedim.
Alan çekim izni gerektiriyor; ziyaret ve çekim için doğrudan kazı ekibine sorulmalı.

Kaynaklar

Bu yazı, videodaki anlatımın kısa bir derlemesine araştırılıp doğrulanabilen bilgileri ekler. Videoda söylenip kaynaklarla teyit edilemeyen bilgiler ayrıca belirtilir. Bir hata görürsen iletişim sayfasından yaz.