Cezayirli Gazi Hasan Paşa Köşkü | Ondan Sonra

Yolda

Kumkale'den sonra köy yollarından yaklaşık yarım saat sürdüm. Navigasyon 15 kilometre diyordu ama hep köy yolu olduğu için bomboş, sakin, kafa rahat bir sürüştü. Çanakkale'nin hoşuma giden bir yanı da şu: ana yoldan ayrılırken kocaman tabelalar "Cezayirli Hasan Paşa Köşkü" diyerek yönü net gösteriyor. Hiç "doğru yolda mıyım" şüphesi kalmıyor.

Son kilometreler ise beyaz topraklı, taşlı bir yol. Tarihi bir esere giden yolun biraz daha yapılı olmasını beklerdim; iki metrelik bir kısmını düzeltmişler, gerisi toz toprak. Ama motorun hakkını vermek için buraya gelmiştim, ADV'ye biraz adventure yaşattım.

Sonra ovanın ortasında, hiçbir şey yokken tek başına yükselen taş bir yapı çıktı karşıma. Çok mistik duruyor. Mahmudiye ile Üvecik köyleri arasında, ovaya hakim hafif yüksek bir noktada. Buraya eskiden "Yerkesik" deniyormuş. Bana anlatıldığına göre yapı eskiden tek başına değildi; arkasında avlu, çiftlik ve ahır bölümleri varmış. Kazılarda duvar kalıntıları, sikkeler, seramikler ve taş yollar çıkmış, kalıntıların bir kısmı işaretlenmiş. Köşelerindeki sekizgen bölümler en dikkat çeken yanı. "Köşk" deyince akla gösterişli bir saray geliyor ama burası daha çok savunmalı bir kule eve, Avrupa'daki Orta Çağ yapılarına benziyor.

Bilmeye değer

Hasan Paşa kimdi? Yaklaşık 1713-1790 arasında yaşamış. Kafkas (Gürcü) kökenli, küçük yaşta köle olarak satılmış, sonra denizciliğe yönelmiş. "Cezayirli" lakabı Cezayir'deki korsan ocaklarında yetişmesinden geliyor, Cezayir doğumlu değil. "Ejder-i Bahri" (Deniz Ejderi) diye de anılır. 1770'ten itibaren kaptan-ı derya oldu, Aralık 1789'da kısa bir süre sadrazam ve başkomutan oldu, 1790'da Şumnu'da öldü. 6 Temmuz 1770'teki Çeşme baskınından sağ kurtuldu; aynı yıl Limni'yi savunmasıyla "gazi" unvanını aldı. 1773'te Mühendishane-i Bahri-i Hümayun'u kurdu; bu okul Deniz Harp Okulu'nun kökenlerinden sayılıyor.

Çanakkale'deki izi. Nara Burnu'nda cami, tekke, hamam ve çeşmeler, Çanakkale ile Kilitbahir'de çeşmeler, Ezine'de bir cami yaptırmış. Bunlardan bugüne yalnızca Yerkesik'teki harap konak ile Nara Burnu'ndaki yazıtlı çeşmeler ulaşmış.

Yapı. Kule-konak yaklaşık 10x10 metre planlı, 11-12 metre yüksekliğinde; bodrum, zemin, birinci kat ve teras olmak üzere dört katlı. Köşelerde sekizgen gözetleme mevzileri ve barok etkili silmeler var. Araştırmacılara göre ikamet işlevi savunma işlevinden ağır basıyor. Avlu duvarının temel izleri, güneyinde tonozlu küçük bir yapı ve bir hamamın bazı kalıntıları hala seçilebiliyor. Kompleks başlangıçta değirmen, cami, hamam ve çiftlik yapılarını da içeriyormuş; çoğu yıkılmış.

Ne zaman yapıldı? Net bir tarih yok. Fransız seyyah Choiseul-Gouffier 1776'da burayı çiftlik ya da kır evi olarak anlatmış, yani yapı o tarihte vardı. Kuledeki ahşaplar üzerinde yapılan tarihleme 1783'ü veriyor, paşa yapıyı 1785'te onarttığı belirtiliyor. Ben yerinde "1785'te yapılmış" demiştim; büyük ihtimalle bu onarım tarihiymiş.

Av köşkü mü? Bazı kaynaklarda "av köşkü" deniyor, ben de öyle duymuştum. Yapıyı inceleyen akademik çalışma ise ikamet işlevini öne çıkarıyor ve paşanın zaman zaman burada kaldığını yazıyor; av vurgusu yok. Yani "av köşkü" kesin değil, yaygın bir anlatım.

Kazı. Bilimsel yürütücü Prof. Dr. Ali Osman Uysal (ÇOMÜ Sanat Tarihi); uygulama Troya Müzesi uzmanlarıyla yürüyor. Haberlere göre kazı Kasım 2025 başında başladı ve Çanakkale Valiliği/İl Özel İdaresi desteğiyle sürüyor. Kulenin güneyinde duvarlar, doğudaki çevre duvarının tamamı, kulenin önünde tonozlu bir yapı, taş döşeli yürüme yolları ve birbirine bağlı odalar ortaya çıkmış. Buluntular arasında Osmanlı dönemi seramikleri, ithal seramikler, demir aksam, sikkeler ve devşirme mimari parçalar var. Çalışmaların ertesi yıl da süreceği açıklandı; yani son söz henüz söylenmedi.

Emin olamadıklarım

Ahır ve köpek bölümleri için kaynaklarda bir bulgu yok; bunu orada bana anlatılan haliyle aktardım.
Yapının tam koordinatını resmi bir kaynaktan teyit edemedim, haritadaki işaret yaklaşık.
Kazı sürerken ziyaret koşulları değişebilir; gitmeden Çanakkale Valiliği ya da Troya Müzesi'ne sormak iyi olur.

Kaynaklar

Bu yazı, videodaki anlatımın kısa bir derlemesine araştırılıp doğrulanabilen bilgileri ekler. Videoda söylenip kaynaklarla teyit edilemeyen bilgiler ayrıca belirtilir. Bir hata görürsen iletişim sayfasından yaz.